Związek partnerski – na czym polega relacja oparta na równości

Czy nowa regulacja może wreszcie zrównoważyć prawa par, które nie chcą zawierać ślubu?

Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z 12 grudnia 2023 r. stwierdził naruszenie art. 8 Konwencji. To sygnał, że kwestia uznania relacji wymaga systemowej ochrony.

Projekt ustawy ma stworzyć ramy prawne dla osób żyjących w nieformalnych związkach. Celem jest zapewnienie podstawowych praw i obowiązków, które dziś bywają iluzoryczne.

Rząd wskazuje, że rozwiązanie adresuje pary hetero i tej samej płci. Dr Mateusz Wąsik podkreśla, że ochrona nie może być symboliczna — musi spełniać minimum strasburskie.

Kluczowe wnioski

• Wyrok ETPCz z 12.12.2023 wskazuje na konieczność ochrony prawnej.
• Ustawa ma wypełnić lukę dla osób w nieformalnych relacjach.
• Celem jest równość statusu wobec obowiązków i praw.
• Ochrona musi być realna, a nie jedynie deklaratywna.
• Regulacja ma stabilizować życie par, które rezygnują ze ślubu.

Czym jest nowoczesny związek partnerski w świetle prawa

Celem proponowanej ustawy jest nadanie jasnego statusu prawnemu pozostawaniu razem osób, które dotąd funkcjonowały poza formalnym prawem. Nowa regulacja ma zapewnić realne mechanizmy ochrony i ułatwić dostęp do podstawowych praw.

„Polskie prawo musi ewoluować, by zapewnić adekwatną ochronę parom tej samej płci” — mówi Dr Mateusz Wąsik.

Projekt ustawy wprowadza rejestrację w urzędzie jako podstawę statusu. To odróżnia instytucję od dotychczasowego, nieformalnego pozostawania razem.

• Systemowa ochrona zamiast doraźnych rozwiązań.
• Spełnienie minimum strasburskiego dla osób tej samej płci.
• Jasne prawa i obowiązki każdej osoby w związku.

Związek partnerski a konkubinat – kluczowe różnice

Konkubinat to trwałe pożycie bez formalnego aktu, które w praktyce pozbawia osoby wielu zabezpieczeń prawnych.

W obecnym stanie prawnym relacja nieformalna i związek partnerski formalnie nie różnią się — brak odrębnych przepisów oznacza brak automatycznych praw do dziedziczenia czy wspólnego majątku.

Skutki dla partnerów są konkretne: bez testamentu partnerzy nie odziedziczą po sobie z mocy ustawy. Polskie prawo nie definiuje konkubinatu, więc osoby pozostają traktowane jak osoby obce.

Brak regulacji oznacza także utratę przywilejów podatkowych związanych z małżeństwem. W praktyce to kancelarie takie jak Behrendt i Wspólnicy pomagają zabezpieczyć majątek przez umowy notarialne, pełnomocnictwa i testamenty.

Do czasu uchwalenia ustawy wszystkie prawa i obowiązki w relacjach nieformalnych są tożsame z konkubinatem. To podkreśla, jak istotne są planowanie i dokumentacja finansowa.

Procedura rejestracji związku w urzędzie stanu cywilnego

Nowy tryb wpisu w rejestrze ma zapewnić bezpieczeństwo prawne i uprościć procedurę zawarcia związku dla dorosłych osób.

Rejestracja odbywa się przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego. Obie osoby muszą mieć ukończone 18 lat i złożyć oświadczenia o braku przeszkód. Te oświadczenia trafiają do rejestru związków partnerskich.

Kierownik USC, jako jedyna osoba z dostępem do rejestru stanu cywilnego, dokonuje wpisu. To rozwiązanie zwiększa bezpieczeństwo aktu i ogranicza formalności wobec notariuszy. Dr Mateusz Wąsik podkreśla, że rejestracja w USC może być tańszą i bezpieczniejszą alternatywą.

Osoby tej samej płci, które zawarły małżeństwo za granicą, będą mogły złożyć stosowne oświadczenie — co de facto ma stanowić formę uznania ich relacji w kraju. Procedura ma także przeciwdziałać międzynarodowej bigamii, bo fakt pozostawania w związku zostanie odnotowany w akcie stanu cywilnego.

• Wybór nazwiska: możliwość wspólnego lub zachowania dotychczasowego nazwiska.
• Jednolitość procedury: oświadczenia przed urzędnikiem zapewniają jasne i powtarzalne zasady.
• Praktyczne korzyści: prostsza droga formalizacji życia bez wysokich kosztów notarialnych.

Ustrój majątkowy i kwestie finansowe partnerów

Domyślny ustrój po rejestracji związku oznacza rozdzielność majątkową. Każda osoba zarządza własnym majątkiem samodzielnie.

Co to oznacza w praktyce?

• Majatek nabyty przed zawarcia relacji pozostaje przy jego właścicielu.
• Również nabycia po zarejestrowaniu nie stają się automatycznie wspólne.
• Brak automatycznej wspólności odróżnia tę formę od małżeństwa.

Istnieje jednak możliwość zmiany zasad. Wspólność można ustanowić poprzez umowę w formie aktu notarialnego. Można też wybrać rozdzielność z wyrównaniem dorobków.

Świadome ustalenie reguł majątkowych to zabezpieczenie dla obu osób.

Praktyczna wskazówka: umowa majątkowa może poprzedzać rejestrację. To daje partnerom większe możliwości w planowaniu dziedziczenia ustawowego i przyszłych rozliczeń.

Prawa i obowiązki osób w związku partnerskim

Rozdział o prawach i obowiązkach pokazuje, jakie oczekiwania ustawa stawia przed osobami pozostającymi we wspólnym gospodarstwie.

Osoby mają równe prawa i obowiązki. Obejmują one wzajemną pomoc oraz współdziałanie dla dobra rodziny.

Projekt nakłada obowiązek szacunku i lojalności. To ma wzmacniać trwałość relacji.

Partnerzy muszą zaspokajać uzasadnione potrzeby, także dzieci mieszkające w domu. Wymagane jest dopasowanie wkładu do sił, zarobków i majątku.

Prawo do mieszkania przysługuje drugiej osobie, gdy uprawnienie ma jeden z partnerów. To rozwiązanie zapewnia stabilność życiową.

„Ten rozdział jest krótki, ale kluczowy” — prof. Grzegorz Krawiec.

• Równość praw: współodpowiedzialność za wspólne dobro.
• Ochrona mieszkaniowa: prawo do lokalu dla drugiej osoby.
• Opieka nad dziećmi: zaspokajanie ich potrzeb jako obowiązek.

Kwestia opieki nad dziećmi w relacjach nieformalnych

Opieka nad dziećmi w relacjach nieformalnych budzi szczególne wątpliwości legislacyjne i praktyczne.

Projekt przewiduje, że osoby w związku partnerskim nie uzyskują prawa do adopcji. To istotne ograniczenie w porównaniu z małżeństwem.

Jednak partner ma prawo uczestniczyć w bieżącej pieczy nad dzieckiem, które mieszka w wspólnym gospodarstwie domowym.

Prawo to służy codziennej opiece, nie zaś pełnemu przysposobieniu. Z zawarcia związku nie wynika domniemanie rodzicielstwa. Ojciec musi więc skorzystać z procedury uznania dziecka.

Mała piecza może zostać ograniczona, jeśli rodzic wykonujący władzę rodzicielską wyrazi sprzeciw. W praktyce partnerzy muszą opierać decyzje wychowawcze na porozumieniu z rodzicem biologicznym.

Dziedziczenie i podatki w świetle projektowanych przepisów

W proponowanej ustawie szczególne miejsce zajmują mechanizmy zabezpieczające majątek i prawa spadkobierców.

Kluczowo: osoba pozostająca w związku partnerskim będzie włączona do I kręgu spadkobierców. To oznacza prawo do dziedziczenia ustawowego na zasadach zbliżonych do małżonka.

Dr Mateusz Wąsik przypomina, że tylko ok. 13% społeczeństwa sporządza testament. Ustawowe dziedziczenie zwiększa bezpieczeństwo osób, które nie planują testamentu.

• Projekt przewiduje zwolnienie z podatku od spadków i darowizn na podstawie art. 4a ustawy.
• Partnerzy będą zaliczani do I grupy podatkowej, co poprawia warunki fiskalne przy nabyciu majątku.
• Pozostawanie w relacji przez rok jest warunkiem do wspólnego rozliczenia podatku dochodowego.
• Wspólne rozliczanie wymaga wspólnoty majątkowej, co w praktyce wymaga umowy notarialnej.

Zmiany mają na celu zabezpieczenie majątku i zmniejszenie ryzyka podatkowego dla osób żyjących razem.

Porównanie związku partnerskiego z instytucją małżeństwa

Porównanie obu instytucji ukazuje, jak projekt stawia na elastyczność zamiast formalnej procedury. Nowa regulacja ma zapewnić ochronę bez wielu obowiązków związanych z małżeństwem.

Ważne różnice: relacja nie tworzy powinowactwa i nie może być zawarta w formie wyznaniowej. Rozwiązanie związku nie wymaga orzekania o winie ani wyroku sądu.

• Forma i zawarcia: mniej uroczysta, rejestracja w urzędzie zamiast ceremonii.
• Osoby tej samej płci: rozwiązanie dopuszcza zawarcie przez pary tej samej płci.
• Ochrona prawna: prawa i obowiązki zbliżone do małżeństwa, w tym prawo do wspólnego nazwiska i obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny.
• Ograniczenia: brak możliwości sądowej zgody dla osób poniżej 18. roku życia; brak tworzenia powinowactwa.

Projekt dąży do równowagi — zapewniając ochronę, jednocześnie zachowując elastyczność życia codziennego.

Przyszłość regulacji prawnych dla par w Polsce

Wprowadzenie ustawowych rozwiązań otworzy nowy etap ochrony prawnej dla osób tworzących trwałe relacje. Projekt o związek partnerski ma stanowić pierwszy krok w budowie jasnych przepisów i stabilności.

Prof. Grzegorz Krawiec przewiduje, że po wejściu ustawy rozpocznie się debata o małżeństwach dla osób tej samej płci. Ewentualna legalizacja małżeństw osób tej samej płci wymagałaby zmian w Konstytucji, co jest dużym wyzwaniem legislacyjnym.

Bez względu na dalsze decyzje, celem powinno być zapewnienie realnych praw i bezpieczeństwa. Dostosowanie przepisów do standardów europejskich to warunek trwałej ochrony praw osób żyjących razem.

Przemysław Aleksandrowicz

Interesuję się psychologią, która pomaga w codziennym życiu — w stresie, relacjach, kryzysach i zwykłych „zawieszeniach” w głowie. Lubię tłumaczyć mechanizmy emocji i zachowań w sposób spokojny, bez oceniania i bez pustych sloganów. Cenię empatię, uważność i konkrety, które da się zastosować od razu. Wierzę, że lepsze rozumienie siebie to pierwszy krok do realnej zmiany.